Zaburzenia lękowe - lęk, nerwica i ataki paniki oraz ich terapia

Czym są zaburzenia lękowe

Zaburzenia lękowe to grupa trudności, w których lęk pojawia się zbyt często, jest zbyt silny lub utrzymuje się zbyt długo w stosunku do sytuacji, która go wywołuje. Lęk przestaje wtedy chronić, a zaczyna ograniczać - utrudnia pracę, naukę, relacje i zwykłe codzienne czynności.

Sam lęk jest zdrową, potrzebną emocją. Ostrzega przed zagrożeniem, mobilizuje organizm i pomaga reagować. O zaburzeniu mówimy dopiero wtedy, gdy ten mechanizm działa na wyrost: alarm włącza się bez realnego niebezpieczeństwa albo długo nie chce się wyłączyć.

Zaburzenia lękowe należą do najczęstszych trudności psychicznych i dobrze odpowiadają na psychoterapię. Doświadczanie ich nie oznacza słabości ani braku odporności - to wyuczony i wzmacniany schemat reagowania, który można zmienić.

Rodzaje zaburzeń lękowych

Lęk może przybierać różne formy. Poniżej krótko opisujemy najczęstsze rodzaje zaburzeń lękowych. U jednej osoby może występować kilka z nich jednocześnie.

Lęk uogólniony (GAD)

Uporczywe, trudne do opanowania zamartwianie się wieloma sprawami naraz - zdrowiem, pracą, bliskimi, przyszłością. Towarzyszy mu napięcie, rozdrażnienie, kłopoty ze snem i ciągłe poczucie, że zaraz wydarzy się coś złego.

Napady paniki (lęk paniczny)

Nagłe, intensywne fale lęku, które narastają w ciągu kilku minut i dają silne objawy z ciała: kołatanie serca, duszność, zawroty głowy, drżenie. Często pojawia się przy tym strach, że dzieje się coś groźnego dla zdrowia lub życia.

Fobie specyficzne

Silny, nieproporcjonalny lęk przed konkretnym obiektem lub sytuacją - na przykład lotem samolotem, wysokością, zwierzętami, krwią czy zastrzykami. Osoba zwykle unika tych sytuacji, co utrwala lęk.

Lęk społeczny (fobia społeczna)

Silna obawa przed oceną innych ludzi i przed kompromitacją w sytuacjach społecznych: wystąpieniach, rozmowach, jedzeniu czy pisaniu przy innych. Prowadzi do unikania kontaktów i znacznego dyskomfortu, gdy uniknąć ich się nie da.

Nerwica

Nerwica to dawne, potoczne określenie obejmujące różne zaburzenia lękowe oraz objawy somatyczne bez wyraźnej przyczyny medycznej. W aktualnych klasyfikacjach rozbito ją na bardziej szczegółowe rozpoznania, ale wiele osób wciąż mówi o sobie, że ma nerwicę - i opisuje w ten sposób właśnie przewlekły lęk i napięcie.

Jak odróżnić zwykły lęk od zaburzenia

Granica nie zawsze jest oczywista, ale pomaga przyjrzeć się kilku wymiarom. Zwykły, adaptacyjny lęk jest proporcjonalny do sytuacji, mija, gdy zagrożenie znika, i nie blokuje funkcjonowania. Lęk w zaburzeniu jest nadmierny, uporczywy i odbiera kontrolę nad codziennym życiem.

• Nasilenie - reakcja jest dużo silniejsza, niż wymaga tego sytuacja
• Czas trwania - lęk utrzymuje się tygodniami lub miesiącami albo wraca bardzo często
• Wpływ na życie - ogranicza pracę, naukę, relacje, sen, codzienne czynności
• Unikanie - coraz więcej miejsc, sytuacji i kontaktów wypada z życia, by nie czuć lęku
• Cierpienie - sam lęk staje się źródłem dużego, trudnego do zniesienia dyskomfortu

Ta lista to wskazówka, a nie diagnoza. Rozpoznanie zaburzenia lękowego stawia specjalista podczas konsultacji, po rozmowie i poznaniu Twojej sytuacji.

Błędne koło lęku i unikania

U podłoża zaburzeń lękowych bardzo często leży ten sam mechanizm - błędne koło lęku i unikania. To ono sprawia, że lęk z czasem nie słabnie, lecz się umacnia, choć krótkoterminowo wydaje się, że unikanie pomaga.

Schemat wygląda zwykle tak: pojawia się sytuacja wywołująca lęk, rośnie napięcie i objawy z ciała, więc osoba wycofuje się albo unika tej sytuacji. Przynosi to natychmiastową ulgę - i właśnie ta ulga utrwala przekonanie, że sytuacja była groźna, a jedynym ratunkiem jest unikanie.

Z czasem lista unikanych miejsc i sytuacji się wydłuża, a poczucie zagrożenia rośnie. Lęk nigdy nie dostaje szansy, by samoistnie opaść i pokazać, że obawiana katastrofa nie nastąpiła. Przerwanie tego koła jest jednym z kluczowych celów terapii.

Objawy somatyczne i napady paniki

Lęk to nie tylko myśli i emocje - to bardzo wyraźne reakcje ciała. W napadzie paniki objawy somatyczne bywają tak silne, że łatwo pomylić je z poważnym problemem zdrowotnym. Są one efektem mobilizacji organizmu, a nie oznaką realnego zagrożenia.

• Kołatanie serca, przyspieszone tętno
• Duszność, uczucie braku powietrza lub ucisku w klatce
• Zawroty głowy, uczucie oszołomienia lub omdlewania
• Drżenie, mrowienie, fale gorąca lub zimna
• Pocenie się, nudności, napięcie mięśni
• Poczucie nierealności otoczenia lub utraty kontroli

Objawy z ciała bywają mylone z chorobami serca, neurologicznymi czy hormonalnymi. Jeśli pojawiają się po raz pierwszy, są nasilone lub nietypowe, najpierw warto wykluczyć przyczyny medyczne u lekarza. Dopiero gdy stan zdrowia jest sprawdzony, można z większą pewnością pracować nad lękiem.

Świadomość, że objawy paniki, choć przerażające, nie są niebezpieczne i samoistnie mijają w ciągu kilkunastu minut, sama w sobie bywa ulgą. To jeden z pierwszych elementów pracy w terapii.

Jak pomaga terapia

Psychoterapia jest podstawową i dobrze przebadaną metodą pomocy w zaburzeniach lękowych. Jej celem nie jest pozbycie się lęku raz na zawsze, lecz odzyskanie wpływu na własne życie - tak, by lęk przestał o nim decydować. W naszej pracy korzystamy przede wszystkim z podejść poznawczo-behawioralnych oraz terapii akceptacji i zaangażowania.

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT)

CBT pomaga zrozumieć, jak myśli, emocje i zachowania napędzają lęk, i stopniowo zmieniać ten schemat. Pracuje się tu nad katastroficznymi myślami oraz nad przerwaniem unikania - między innymi przez ekspozycję, czyli kontrolowane, stopniowe oswajanie sytuacji wywołujących lęk, aż przestaną być przerażające.

Terapia akceptacji i zaangażowania (ACT)

ACT uczy innego stosunku do lęku - zamiast z nim walczyć, robi się dla niego miejsce i przestaje organizować wokół niego całe życie. Kładzie nacisk na wartości: na to, co dla Ciebie naprawdę ważne, i na podejmowanie kroków w tym kierunku nawet wtedy, gdy towarzyszy temu dyskomfort.

Oba podejścia można łączyć i dopasowywać do konkretnej osoby. Terapia daje też konkretne narzędzia na trudne momenty oraz przestrzeń, by zrozumieć, skąd lęk się wziął i co go podtrzymuje.

Rola psychiatry i leków

Część osób z zaburzeniami lękowymi korzysta z farmakoterapii - czasem jako wsparcia psychoterapii, czasem na pewnym etapie leczenia. O tym, czy leki są wskazane, jakie i w jakiej dawce, decyduje wyłącznie lekarz psychiatra.

Leki przepisuje psychiatra. Psycholog ani psychoterapeuta nie przepisuje leków i nie zmienia ich dawek. Jeśli podczas terapii pojawi się taka potrzeba, pomożemy zorientować się, kiedy warto rozważyć konsultację psychiatryczną - decyzje farmakologiczne pozostają jednak w rękach lekarza.

Psychoterapia i leczenie psychiatryczne nie wykluczają się - często najlepiej działają razem. Wielu osobom wystarcza sama psychoterapia, inne na pewien czas potrzebują dodatkowo wsparcia farmakologicznego. To indywidualna kwestia, którą ustala się wspólnie ze specjalistami.

Techniki samopomocowe i kiedy zgłosić się po pomoc

Proste techniki nie zastąpią terapii, ale mogą pomóc przetrwać moment nasilonego lęku i odzyskać poczucie kontroli. Warto przećwiczyć je na spokojnie, zanim sięgnie się po nie w trudnej chwili.

• Spokojny oddech - wydłużaj wydech względem wdechu, np. wdech na 4, wydech na 6, by obniżyć pobudzenie organizmu
• Uziemienie - nazwij 5 rzeczy, które widzisz, 4 które słyszysz, 3 których dotykasz, by wrócić uwagą do tu i teraz
• Nazwanie tego, co się dzieje - przypomnienie sobie, że to lęk, że jest nieprzyjemny, ale nie groźny i minie
• Nie ucieczka, lecz pozostanie - jeśli to bezpieczne, daj objawom opaść, zamiast natychmiast uciekać z sytuacji

Kiedy zgłosić się po pomoc

Po wsparcie warto sięgnąć wcześniej, niż się zwykle wydaje - nie trzeba czekać, aż będzie naprawdę źle. Rozważ konsultację, jeśli rozpoznajesz u siebie którąś z poniższych sytuacji.

• Lęk lub zamartwianie towarzyszą Ci przez większość dni od kilku tygodni
• Doświadczasz napadów paniki albo zaczynasz unikać miejsc i sytuacji z ich powodu
• Lęk ogranicza Twoją pracę, naukę, relacje lub odbiera radość z życia
• Sięgasz po alkohol, leki uspokajające lub inne sposoby, by stłumić napięcie
• Czujesz, że samodzielnie nie dajesz już rady, a stan się nie poprawia

Jeśli pojawiają się myśli o tym, że nie chce Ci się żyć lub myśli o samookaleczeniu, nie zwlekaj. Skontaktuj się z lekarzem, zgłoś na izbę przyjęć szpitala psychiatrycznego lub zadzwoń pod numer alarmowy 112 albo telefon zaufania. To sytuacja, w której pomoc należy uzyskać natychmiast.

Rodzaje zaburzeń a typowe objawy

Poniższe zestawienie pokazuje skrótowo, czym różnią się poszczególne zaburzenia lękowe. To uproszczenie pomocne w rozeznaniu - nie służy do samodzielnego stawiania diagnozy.